Tết gắn kết gia đình

Tết cổ truyền dân tộc là dịp để các thành viên trong gia đình cùng du xuân, thêm gắn kết tình thân. Ảnh: NGỌC DUY.
Tết cổ truyền dân tộc là dịp để các thành viên trong gia đình cùng du xuân, thêm gắn kết tình thân. Ảnh: NGỌC DUY.

Trong bom đạn chiến tranh cũng là thế. Chẳng có một lực cản nào ngăn trở được dòng người trên muôn nẻo đường hướng về quê-nơi có ông bà, bố mẹ, anh chị em ruột thịt đang sống; cũng là nơi có bàn thờ gia tiên và phần mộ tổ tiên; nơi có cả một bầu khí quyển thân thuộc gắn với trọn vẹn những kỷ niệm tuổi thơ cho cả một đời người.

Cho đến hôm nay, mỗi dịp Tết đến, Xuân về, những cuộc hành trình về quê vẫn cứ là bất tận đối với tất cả mọi công dân lớn nhỏ trên khắp ba miền của đất nước ta.

Thế nhưng sau cái bề ngoài gần như không thay đổi ấy, có lịch sử dài hàng nghìn năm, lại có một thay đổi không thể không gây sửng sốt cho bất cứ ai, trong nhiều năm gần đây, đó là nguy cơ tan vỡ của đơn vị gia đình truyền thống, bởi những tác động mới của ngoại cảnh. Không ngày nào trên các mặt báo và mọi trang mạng mà không có những vụ đâm chém, giết người... Cái ác đã len sâu vào mỗi đơn vị gia đình, đã thâm nhập vào những quan hệ thân cận nhất. Có nghĩa là khi chữ hiếu-hiếu với ông bà và cha mẹ đã bị một đòn tử thương thì sự rã rời của mọi cộng đồng khác trong xã hội đã trở nên rất nghiêm trọng.

Chữ hiếu chỉ tồn tại trong quan hệ gia đình. Trung và hiếu, đó là hai phẩm chất cơ bản làm nên sự bình ổn của xã hội phong kiến trong hàng nghìn năm, nhưng không phải đã hết ý nghĩa đối với xã hội hôm nay, và cả mai sau. Bởi, tôi nghĩ, nhân loại dù có văn minh đến đâu, con người có thay đổi đến đâu, vẫn không thể cắt rời với cuống nhau gia đình, nó là hạt nhân, là gốc rễ cho sự hình thành và phát triển một nhân cách xã hội.

Trong hai chữ trung và hiếu làm nên tứ đức: Trung, hiếu, tiết, nghĩa thì chữ trung có thể dịch chuyển, còn chữ hiếu là bất biến. Hàng nghìn năm trước đây, trung là trung với vua. Không ai nghĩ thay vua, nhưng có thể thay hôn quân bằng minh quân. Còn bây giờ thì thay vua bằng nước. Hiếu là hiếu với cha mẹ, thì muôn đời vẫn thế. Bởi không ai thay được cha mẹ, ông bà; khiến cho mỗi gia đình Việt đều có một bàn thờ gia tiên, một nơi trang trọng nhất để thờ phụng. Với chữ hiếu, đó là sự xác định mối gắn kết đầu tiên và cơ bản của con người, mối gắn kết dòng dõi-huyết thống. Từ gắn kết này mà có gia đình, gia tộc, dòng họ; nó là hạt nhân cơ bản cho mọi gắn kết xã hội; có trước mọi gắn kết khác như gắn kết bởi nơi cư trú để có làng và nước; và gắn kết về lợi ích bởi sự hình thành giai cấp trong phát triển xã hội.

Gia đình, bắt đầu bằng chữ gia, tức là nhà; gia-nhà, quốc-nước. Hiếm có khái niệm nào có nhiều chữ ghép, nhiều phụ gia, như chữ gia. Đó là gia tộc, gia tiên, gia thế, gia pháp, gia huấn, gia giáo, gia đạo, gia phong... Nội hàm của mỗi khái niệm trên có cái riêng, nhưng tất cả đều nhằm vào việc xác định một khu vực, một phẩm tính, một gắn kết chung, đó là gia đình. Gia đình trong lịch sử là gia tộc, gia tiên thể hiện qua gia phả. Gia đình trong những quy ước cho sự gắn kết, thành văn hoặc bất thành văn, đó là gia huấn, gia giáo, gia đạo. Gia đình, khi mọi nền nếp, mọi quy ước đã được tuân thủ qua rất nhiều đời và gây được tiếng vang, tiếng thơm trong công luận thì đó là gia phong.

Đến được với gia phong, đó là sự kết tinh những truyền thống ưu tú của một dòng họ qua rất nhiều đời; và với sức tỏa rộng của nó mà làm nên những nền tảng tinh thần, văn hóa, đạo đức cho xã hội.

Gia phong-nếp nhà, đó là một cách nói gọn những truyền thống tốt đẹp của một gia hệ.

Cùng với gia hệ làm nên truyền thống đại gia đình, là các quan hệ gia tộc, dòng họ gắn với nơi cư trú mà tạo nên sự gắn kết với làng và nước. Có làng rồi mới có nước. Từ làng đến nước, từ đồng hương (cùng quê) đến đồng bào (cùng một bọc) mà truyền thống yêu nước của dân tộc Việt trong hàng ngàn năm đã được xây dựng để chống lại mọi âm mưu đồng hóa và xâm lược của phương Bắc; và mỗi làng trở thành một pháo đài trong ba cuộc kháng chiến chống thực dân, đế quốc ở thế kỷ 20. Chính trên mối gắn kết sâu sắc này mà lãnh tụ Hồ Chí Minh đã khẳng định rất sớm chân lý: “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết. Thành công, thành công, đại thành công”, ngay từ năm 1945, xem đó là nguyên nhân số 1 cho mọi thành công của sự nghiệp cách mạng.

Một truyền thống lâu dài, lâu đời như thế của sự gắn nối gia đình với làng nước, với đất nước đã làm nên sức mạnh tinh thần vĩ đại của dân tộc qua bao thử thách của lịch sử. Hiểu như vậy để thấy thực trạng tan vỡ của gia đình, và sự rã rời của các quan hệ xã hội như hôm nay là đáng lo, đáng sợ biết chừng nào!

Trở lại vấn đề gia phong, bây giờ đúng là lúc rất cần được chấn hưng từ các đơn vị gia đình. Hãy từ gia đình mà tái dựng nên sự bình ổn, bình yên cho xã hội. Và phải lấy làm mừng, trong nhiều năm gần đây, sự khôi phục lại nền nếp thờ phụng tổ tiên, hoạt động của các dòng họ, lập các hội đồng hương, gây quỹ động viên con em học tập, khuyến khích người giàu đóng góp cho quê hương đang được tiến hành rộng khắp... Tất cả, theo tôi nghĩ đó chính là một phản ứng tự vệ chính đáng và cần thiết để khơi lại những nguồn mạch trong trẻo của đạo lý, vốn ẩn chứa rất sâu trong tâm thức con người. Sau các hội, lễ lớn nhỏ chung cho cộng đồng là giỗ, Tết riêng cho từng gia đình, từng dòng họ. Hội, lễ ồn ào, tốn kém với nhiều hoạt động tốt xấu, hay dở lẫn lộn; còn giỗ chạp, tết nhất là sự thành tâm, là sự tận hiến của những thành viên có chung nguồn cội. Từ chữ hiếu với bố mẹ, ông bà đến gắn nối gia đình-gia tộc và tạo dựng gia phong-đó là con đường chấn hưng lại những nền tảng đạo đức đã và đang bị thương tổn, sứt mẻ do sự thiếu chủ động trước những chấn động mới của đất nước trong nền kinh tế thị trường đang đi vào hội nhập.

GS. Phong Lê/QĐND

Gửi cho bạn bè

Phản hồi

Thông tin người gửi phản hồi

Tin mới nhất

Tin cùng chuyên mục

Tin nổi bật

Thái bình nên gắng sức, Non nước ấy nghìn thu

Thái bình nên gắng sức, Non nước ấy nghìn thu

Sau chiến thắng quân Nguyên Mông lần thứ 2 (1285), ngay trong những thời khắc mà cả một triều đại còn đang hát khúc khải hoàn ca thì Thượng tướng, Thái sư Trần Quang Khải đã nhắc đến tư tưởng ấy. Hai chữ "thái bình" trong câu thơ của ông gợi ra những ngẫm nghĩ đến tận ngày hôm nay.