Ngày Tết: Tìm hiểu Rùa đội hạc - Khát vọng trường tồn
 
Có phải chỉ là 9 ô?

Ảnh: Quang Minh

Trước hết, xin bàn về con số 9 ô có trên mai rùa và ý nghĩa của nó. Theo khảo sát thực tế của nhà sử học Lê Văn Lan tại 2 địa điểm là đền Ngọc Sơn và Văn Miếu, số ô trên mai rùa đều lớn hơn 9.

Ở đền Ngọc Sơn, cặp tượng rùa – hạc kích cỡ lớn bằng đồng, đặt tại nếp thứ hai của di tích kiến trúc có tổng cộng 40 ô. Còn ở cặp rùa – hạc khác, cũng bằng đồng, kích cỡ nhỏ hơn đặt ở nếp hậu cung thì lại có 30 ô hình gần chữ nhật ở quanh diềm, 56 ô hình gần lục giác trên mai, cộng là 86 ô. Đó là chưa kể những hình không rõ nét. Cũng như thế, ở phía bên phải cổng Đắc Nguyệt Lâu còn có một hình tượng rùa nữa, nhìn nghiêng (chỉ thấy một nửa mai), đắp bằng vôi xi măng, phủ các mảnh gốm sứ trang trí khắp mai rùa. Thực chất, đây không phải là tượng rùa đội hạc mà là phù điêu rùa đội kiếm thư. Nếu coi các mảnh gốm sứ (nhiều hình dạng: tam giác, tứ giác, lục giác, ngũ giác) phủ ngoài mai rùa, mỗi mảnh tượng trưng hình một ô của mai rùa thì chắc chắn sẽ đếm được 140 ô!

Tại Văn Miếu có hai loại hình tượng rùa. Loại thứ nhất, điển hình nhất chính là 82 tượng rùa đội bia tiến sĩ làm bằng đá. Những rùa này có niên đại tạo tác khác nhau nhưng nhìn nhìn chung đều có số ô trên mai lớn hơn 9. Chẳng hạn, rùa mang bia các khoa thi năm Tân Hợi 1703 có 44 ô, Mậu Thìn 1748 có 44 ô, Bính Tuất có 19 ô rất to, Kỷ Hợi 1659 có 50 ô. Duy nhất có những con rùa mang bia khoá thi năm Mậu Dần (1518) lại là loại mai trơn, không có một hình ô nào trên lưng.

Loại rùa thứ hai chính là rùa đội hạc. Một đôi làm bằng đồng, cỡ lớn, đặt ở nếp ngoài toà Đại bái đường có 73 ô.  Hai đôi cỡ nhỏ, làm bằng gỗ sơn đặt ở nếp trong có 20 ô. Đó là số lượng các ô được thể hiện đủ đường nét của hình lục giác (các ô thiếu nét không tính).

Khát vọng trường tồn
Việc khảo sát thực tế cho thấy, số ô trên mai rùa tại Hà Nội không đồng nhất và cũng đều lớn hơn 9. Vậy loại rùa có 9 ô trên mai có thể được tìm thấy ở nơi khác. Nhà sử học Lê Văn Lan cho rằng hình ảnh loại rùa này có liên quan đến sự tích con số 9 trong “Chín lĩnh vực của những phép tắc lớn”, tức “Hồng phạm cửu trù” mà vua Đại Vũ trong huyền thoại sơ sử Trung Quốc đã tạo ra. Sự tích này dựa vào việc trong khi đi trị thuỷ ở sông Lạc, thấy nổi lên một con rùa trên lưng có những dấu nét lạ. Người đời về sau còn gọi đấy là Lạc thư, tức bản viết từ rùa thần sông Lạc. Liên quan đến điều này, trong Kinh dịch, thiên Hệ từ hạ có câu: “Hà xuất đồ, Lạc xuất thư, thánh nhân tắc chi”, nghĩa là sông Hoàng Hà xuất hiện bức vẽ, sông Lạc Thuỷ xuất hiện bản viết, thánh nhân lấy đó làm phép tắc cai trị. Từ sự tích này, một kiểu hình tượng hoá đã cho ta thấy ý nghĩa của phù điêu Rùa mang thư kiếm ở đền Ngọc Sơn (vì cai trị thì cần có tri thức – thể hiện thành thư (hộp sách) và quyền uy – thể hiện thành kiếm (thanh gươm)) ở trên lưng rùa!
Có rất nhiều lý giải xung quanh hình tượng rùa đội hạc. Theo quan niệm của người Việt, rùa là loài bò sát lưỡng cư, có tuổi thọ cao, thân hình chắc chắn nên biểu thị cho sự trường tồn. Rùa còn là loài không ăn nhiều, nhịn đói tốt nên được coi là thanh cao, thoát tục. Còn hạc được xem như một loài chim quý, thường đi cùng với hình ảnh các thần tiên. Ở đâu có hạc là ở đó có tiên nên nhiều hoa văn, họa tiết trang trí thường có hình ảnh tiên cưỡi hạc. Khi đem kết hợp 2 loài này với nhau sẽ trở thành biểu tượng của sự trường tồn, biểu thị cho khát vọng tốt đẹp, may mắn. Mặt khác, rùa là loài sống sát mặt đất, hạc là loại bay sống ở trên cao nên khi đặt hạc đứng trên lưng rùa thành một cặp thì đó là hình tượng hóa về sự hài hòa của trời và đất, hai thái cực âm dương.

Ngoài những lý giải trên, chúng ta còn có một cách suy nghĩ khác, cũng từng đã mắc vào chuyện rùa và hạc, đó là tư duy dân gian của Văn học dân gian. Dòng tư duy này không mấy quan tâm đến các con số và ý nghĩa biểu tượng cao siêu mà lại tập trung khai thác, bày tỏ sự thương cảm đối với những số phận tội nghiệp, phải chịu đựng gian khó như hình tượng con rùa:

Thương thay thân phận con rùa
Lên đền đội hạc, xuống chùa đội bia



Theo Phương Dung/ĐĐK.vn

Có thể bạn quan tâm

Phản hồi

Thông tin người gửi phản hồi

Các tin khác

Mới nhất

Liên kết website

Xem nhiều nhất